ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЭТИКАЛЫҚ КОДЕКСТЕРДІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУЫ: ҚАҒИДАТТАР, АЙЫРМАШЫЛЫҚТАР, ҚҰҚЫҚТЫҚ ЕНГІЗУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Мақалада жасанды интеллект технологияларын әзірлеу мен қолдануды реттейтін негізгі халықаралық этикалық кодекстерге кешенді салыстырмалы талдау ұсынылған. Зерттеу үкіметтік ұйымдар, адам құқықтарын қорғау институттары, ғылыми қауымдастық және жеке корпорациялар әзірлеген құжаттарды қамтиды. Типологиялық жіктеу негізінде кодекстердің үш тобы бөлінеді: әлеуметтік-гуманитарлық, техникалық және құқықтық, сонымен қатар корпоративтік бастамалар. Ерекше назар ашықтық, әділдік, жауаптылық және инклюзивтілік сияқты негізгі этикалық қағидаттарға, сондай-ақ осы нормаларды іске асыру тетіктеріндегі айырмашылықтарға аударылған. Кодекстердің жағымды жақтары – әмбебап бағытбағдар қалыптастыру және жасанды интеллект деген сенімді арттыру, сондай-ақ проблемалық тұстары – декларативтілік, мәжбүрлеу тетіктерінің болмауы және құқықтық қолданудың шектеулілігі талданады. Қорытынды бөлімде жасанды интеллект этикалық стандарттарын жетілдіру жолдары ұсынылады: нормаларды құқықтық тұрғыда интеграциялау, халықаралық үйлестіру, институционалдық қадағалау, этиканы бағдарламалық түрде енгізу және азаматтық қоғамның белсенді қатысуын арттыру. Зерттеу цифрландыру дәуірінде «қағаздағы этикадан» нақты есеп беру және құқықтық қорғау құралдарына көшу қажеттігін атап көрсетеді.

1. Jobin, A. The global landscape of AI ethics guidelines / A. Jobin, M. Ienca, E. Vayena // Nature Machine Intelligence. – 2019. – Vol. 1. – Pp. 389-399.

2. Searle, J.R. Is the Brain's Mind a Computer Program? / J.R. Searle //scientific American. – 1990. – № 262. – Pp. 26-31.

3. Юдин, Б.Г. Человек как объект, потребитель и мишень технонауки [Электронный ресурс] / Б.Г. Юдин // Знание. Понимание. Умение. – 2016. – № 5. – Режим доступа: https://zpu-journal.ru/ezpu/2016/5/Yudin_Human-Being-Technoscience/index.php?sphrase_id=384671 (дата обращения: 21.08.2025).

4. Леушина, В.В. Этика искусственного интеллекта / В.В. Леушина, В.Э. Карпов // Философия и общество. – 2022. – № 3. – С. 124-140.

5. Разин, А.В. Этика искусственного интеллекта / А.В. Разин // Философия и общество. – 2019. – № 1. – С. 57-73.

6. Незнамов, А. Модельная конвенция по робототехнике и ИИ. Правила создания и использования роботов и ИИ / А. Незнамов, В. Наумов. – М: Исследовательский центр проблем регулирования робототехники и искусственного интеллекта АНО «Робоправо», 2017. – 12 с.

7. Ryan, M. Artificial intelligence ethics guidelines for developers and users: clarifying their content and normative implications / M. Ryan, B.C. Stahl // Journal of Information, Communication and Ethics in Society. – 2021. – Vol. 19. № 1. – Pp. 61-86.

8. Boddington, P. Towards a Code of Ethics for Artificial Intelligence / P. Boddington. – Springer, 2017. – 42 p.

9. Müller Vincent, C. Ethics of Artificial Intelligence and Robotics // The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2020; edited by Edward N. Zalta [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://plato. stanford.edu/entries/ethics-ai/ (дата обращения: 20.03.2025).

10. Гусарова, Н.Ф. Введение в теорию искусственного интеллекта / Н.Ф. Гусарова. – СПб: Университет ИТМО, 2018. – 56 с.

11. Горман, А.В. Этапы формирования концепции доверенного искусственного интеллекта / А.В. Горман // Ценности и смыслы. – 2024. – № 2 (90). – С. 54-63.

12. Жандыкеева, Г.Е. Интеграция искусственного интеллекта в экосистему уголовного судопроизводства: новые возможности для повышения эффективности расследований и обеспечения общественной безопасности / Г.Е. Жандыкеева, А.А. Кзылходжаева // Вестник Академии правоохранительных органов. – 2025. – № 2 (36). – С. 123-131.

13. Batool, A. AI governance: a systematic literature review / A. Batool, D. Zowghi, M. Bano // AI and Ethics. – 2025. – Vol. 5. – Pp. 3265-3279.