ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ЖҮЙЕЛЕРІН ПАЙДАЛАНУ САЛАСЫНДАҒЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖӘНЕ ЭТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕР

Мақалада жеке деректерді өңдеу саласында жасанды интеллект жүйелерін пайдаланудың құқықтық және этикалық негіздері, ықтимал зиян үшін жауаптылық, сондай-ақ жасанды интеллектті құқық субъектісі ретінде тану шарттары қарастырылады. Тұжырымдамалық модельдеу технологиялық автономия мен институционалдық жауаптылықтың қиылысында жасанды интеллектке құқықтық және этикалық тәсілдерді талдауға мүмкіндік береді. Деректерді өңдеудің ашықтығы мен түсіндірілуіне, қателіктер үшін жауаптылықты әділ бөлуге, икемді реттеуге және этикалық кодекстерге, сондай-ақ жасанды интеллектті заңды және әлеуметтік тұрақты енгізуді қамтамасыз ететін қоғамдық қатысуға қойылатын талаптарға баса назар аударылады.

1. Barrett, J. Conceptualizing a Nonnatural Entity: Anthropomorphism in God Concepts / J. Barrett, C.F. Keil // Cognitive psychology. – 1996. – № 31. – Pp. 219-247.

2. Yukdowsky, E. Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk. Global Catastrophic Risks / E. Yukdowsky. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 576 p.

3. Liao, S. IBM didn’t inform people when it used their Flickr photos for facial recognition training [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.theverge.com/2019/3/12/18262646/ibmdidnt-inform-people-when-it-used-their-flickr-photos-for-facial-recognition-training (дата обращения: 31.08.2025).

4. Donoso, M. Human cognition. Foundations of human reasoning in the prefrontal cortex / M. Donoso, A. Collins, E. Koechlin. – Science (New York, N.Y.), 2014. – 344 p.

5. Vanderelst, D. An architecture for ethical robots inspired by the simulation theory of cognition / D. Vanderelst, A. Winfield // Cognitive Systems Research. – 2018. – Volume 48. – Pp. 56-66.

6. Contissa, G. The Ethical Knob: ethically-customisable automated vehicles and the law / G. Contissa, F. Lagioia, G. Sartor // Artificial Intelligence and Law. – 2017. – № 25. – Pp. 365-378.

7. Lin, P. Robot Ethics: the Ethical and Social Implications of Robotics / P. Lin, K. Abney, G.A. Bekey. – Cambridge, Mass.: MIT Press, 2014. – 118 p.

8. V. Frissen, G. Lakemeyer, G. Petropoulos. Ethics and artificial intelligence [Электронный ресурс] – Режим доступа: http://bruegel.org/2018/12/ethics-and-artificial-intelligence/ (дата обращения: 01.09.2025).

9. B. Heater. The lonely death of Jibo, the social robot [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://techcrunch.com/2019/03/04/the-lonely-death-of-jibo-the-social-robot/ (дата обращения: 01.09.2025).

10. Gunkel, D.J. Robot rights / D.J. Gunkel. – Cambridge, MA: MIT Press, 2018. – 256 p.

11. Robertson, J. Human rights vs. Robot rights: Forecasts from Japan / J. Robertson // Critical Asian Studies. – 2014. – Volume 46. Issue 4. – Pp. 571-598.

12. M. Scheutz. The Inherent Dangers of Unidirectional Emotional Bonds between Humans and Social Robots Conference: Workshop on Roboethics at ICRA // – 2009 [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.researchgate.net/publication/255701465_The_Inherent_Dangers_ of_Unidirectional_Emotional_Bonds_between_Humans_and_Social_Robots (дата обращения: 01.09.2025).

13. Radanliev, P. AI Ethics: Integrating Transparency, Fairness, and Privacy in AI Development [Электронный ресурс] / P. Radanliev // Applied Artificial Intelligence. – 2025. – № 39 (1). – Режим доступа: https://doi.org/10.1080/08839514.2025.2463722 (дата обращения: 26.11.2025).

14. Galiana, L.I. Ethics and artificial intelligence / L.I. Galiana, L.C. Gudino, P.M. González // Revista Clínica Española (English Edition). – 2024. – Т. 224. № 3. – С. 178-186.

15. Arbelaez Ossa, L. Integrating ethics in AI development: a qualitative study [Электронный ресурс] / L. Arbelaez Ossa, et al. // BMC Med Ethics. – 2024. – № 25. – Режим доступа: https://doi.org/10.1186/s12910-023-01000-0 (дата обращения: 26.11.2025).