ЦИФРЛЫҚ КЕҢІСТІКТІ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ ТЕТІГІ

Мақала қазіргі заманғы цифрлық трансформация жағдайында мемлекеттің рөлін құқықтық тұрғыдан пайымдауға арналған. Онда мемлекет цифрлық ортада реттеу функцияларын жүзеге асыру және қатысу мақсатында қолданатын институционалдық және нормативтік тетіктерге ерекше назар аударылады. Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» (2025) заң жобасы және Еуропалық одақ пен Америка Құрама Штаттарында іске асырылып жатқан кейбір шетелдік тәсілдер талдауға алынады. Сонымен қатар, цифрлық ортада мемлекеттің құқықтық мәртебесі және жеке тұлғалардың цифрлық құқықтарын қамтамасыз ету мәселелері қарастырылады.

Мемлекеттік басқару жүйесін цифрлық трансформациялауды іске асырудың екі негізгі тәсілі талданып, қарастырылып отырған тәсілдердің «артықшылықтары» мен «кемшіліктері» анықталды.

Азаматтық қоғам мен мемлекеттік органдарға назар аудару керек негізгі проблемалар анықталды. Оларға мыналар жатады: жасанды интеллект дұрыс емес шешімдер қабылдауға әкелетін алгоритмдік бейімділіктің ықтималдығы; Қазақстан халқының әртүрлі топтары арасындағы цифрлық теңсіздік; мемлекеттік ақпараттық ресурстарға кибершабуылдар жағдайында мемлекеттік цифрлық жүйелердің осалдығы; цифрлық шешімдердің фрагменттілігі.

Сондай-ақ маңызды мәселе жеке тұлғалардың цифрлық құқықтарын қорғау, цифрлық ортада жауапты мінез-құлықты қамтамасыз ету және жасанды интеллект жүйелерінің жұмыс істеуі мен дамуын мемлекеттік және қоғамдық бақылау тетіктерін реттеу үшін тиісті нормативтік-құқықтық базаның болмауы.

Мақала авторлары цифрлық кеңістікті реттеудің жоғарыда аталған мәселелерін шешу жолдарын ұсынады.

1. Амангельды, А.А. Внедрение норм о цифровых технологиях в законодательство Республики Казахстан / А.А. Амангельды // Вестник Института законодательства и правовой информации РК. – 2021. – № 3 (66). – С. 34-43.

2. Даулиева, Г. Государственное управление цифровой экономикой в Республике Казахстан / Г. Даулиева, M. Исламоглу, A. Ералиева // Казахстан-Спектр. – 2021. – № 100 (4) [Electronic resource] – Access mode: https://journal-ks.kisi.kz/index.php/ks/article/view/85 (Access date: 12.11.2025).

3. Дуйсебаева, М. Цифровая трансформация государственного управления реформа / М. Дуйсебаева // Вопросы документооборота. – 2021. – № 6. – С. 48-55.

4. Дуйсен, Г.М. Формирование цифрового пространства Казахстана и стран Центральной Азии в условиях индустриальной революции / Г.М. Дуйсен, Д.А. Айтжанова // Экономика. – 2018. – № 4 (92). – С. 77-90.

5. Идрышева, С.К. О Цифровом кодексе Казахстана / С.К. Идрышева // Право и государство. – 2022. – № 3 (96). – С. 72-87.

6. Сарыбаев, М. Цифровая трансформация стран Центральноазиатского региона: перспективы сферы государственного управления Казахстана / М. Сарыбаев, Е. Чукубаев, А. Малтабаров // Казахстан-Спектр. – 2022. – № 4 (104). – С. 83-101.

7. Mukanov, A. The main indicators of the state program «Digital Kazakhstan» // Current Issues and Prospects for The Development of Scientific Research: Proceedings of the 7th International Scientific and Practical Conference (April 19-20, 2023). – Orléans, France, 2023. – Pp. 25-38.

8. Ламзин, Р.М. Трансформация системы публичного управления в условиях цифровизации: автореф. дис. … канд. экон. наук / Р.М. Ламзин. – Курск, 2024. – 24 с.

9. Муштаков, В.Е. Права человека в условиях цифровизации общества: конституционноправовое исследование: дис. … канд. юрид. наук / В.Е. Муштаков. – Омск, 2024. – 238 с.

10. Barocas, S. Big Data's Disparate Impact /s. Barocas, A. Selbst // California Law Review. – 2016. – № 671. – Pр. 671-732.

11. Burlacu, S. Digital Public Administration for Sustainable Development /s. Burlacu, M. Loredana, A. Diaconu // European Journal of Sustainable Development. – 2021. – № 10 (4). – Pр. 33-40.

12. Dunleavy, P. New Public Management Is Dead – Long Live Digital-Era Governance / P. Dunleavy, H. Margetts, S. Bastow, J. Tinkler // Journal of Public Administration Research and Theory. – 2006. – № 16 (3). – Pр. 467-494.

13. Lyakhova, N.I. Gis technology role and place in russian economy digitalization / N.I. Lyakhova // Independent Journal of Management & Production (IJM&P). – 2022. – Pр. 503-513.

14. Rastoropov, S.V. Global Challenges and Prospects of the Modern Economic Development. On legal policy and legal practice relations in the ERA of digitalization /s.V. Rastoropov, A.P. Korobova, D.A. Karev // European Proceedings of Social and Behavioural Sciences. – 2020. – Pр. 1151-1155.

15. Rezaul, K. The State Economical Regulation Practice Modernization in Terms of Business Digitalization / K. Rezaul, D. Ushakov // In book: Strategic and Pragmatic E-Business. – Pp. 352-376.

16. Sidorenko, E.L. Transformation of Law in the Context of Digitalization: Defining the correct priorities / E.L. Sidorenko, P. von Arx // Digital Law Journal. – 2020. – № 1 (1). – Pр. 24-38.