АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫНЫҢ УНИВЕРСАЛИЗМІ МЕН МӘДЕНИ РЕЛЯТИВИЗМ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖӘНЕ ӨҢІРЛІК СОТ ОРГАНДАРЫ ТӘЖІРИБЕСІН САЛЫСТЫРМАЛЫ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ТАЛДАУ

Мақала халықаралық және өңірлік сот органдарының тәжірибесіндегі адам құқықтарының универсализмі мен мәдени релятивизмінің арақатынасын зерттеуге арналған ғылыми талдау ұсынылады. Салыстырмалы-құқықтық талдау негізінде Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың, Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соттың, Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық сотының, сондай-ақ халықаралық қылмыстық трибуналдар мен Халықаралық қылмыстық соттың қызметіне талдау жасалды. Зерттеу нәтижелері универсализмнің адам құқықтарын халықаралық қорғау жүйесінің іргелі негізі болып табылатынын және өмір сүру құқығы, азаптауға тыйым салу, кемсітушілікке жол бермеу сияқты негізгі стандарттардың, сондай-ақ императивтік халықаралық-құқықтық нормалар мызғымастығын қамтамасыз ететінін көрсетті. Сонымен қатар өңірлік сот органдары мәдени контексті ескерудің әртүрлі үлгілерін қалыптастырған: еуропалық жүйедегі «мәдениерекшеліктерді ескеретін универсализмнен» бастап америкааралық тәжірибедегі «мәдени ерекшеліктерге бағдарланған универсализмге» дейін. Халықаралық қылмыстық соттар мен БҰҰ Халықаралық соты неғұрлым қатаң универсализм қағидатын ұстанады, мұнда мәдени және тарихи уәждер іргелі құқықтық нормалардың қолданылуын шектей алмайды. Талдау нәтижесінде әмбебап стандарттарды мәдени әртүрлілікті ескере отырып қолдануға негізделген көпдеңгейлі құқық қолдану моделінің қалыптасу үрдісі анықталды.

1. Eshetu, Y. Understanding Cultural Relativism: A critical Appraisal of the Theory / Y. Eshetu // International Journal of Multicultural and Multireligious Understanding. – 2017. – № 4 (6). – Pp. 24-30.

2. Osterman, T. Cultural relativism and understanding difference Language & Communication / T. Osterman // Language & Communication. – 2021. – Vol. 80. – Pp. 124-135.

3. A. Arat. Cultural relativism types and its elements [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.internationalscholarsjournals.com/articles/cultural-relativism-types-and-its-elements.pdf (дата обращения: 20.03.2026).

4. Londoño-Lаzaro, M.C.The Inter-American Court of Human Rights and Multinational Enterprises: Towards Business and Human Rights in the Americas? / M.C. Londoño-Lаzaro, U. Thoene, C. Pereira // The Law and Practice of International Courts and Tribunals. – 2017. – № 16 (3). – Pp. 437-463.

5. Perez-Leon-Acevedo, J.P. The Inter American Court of Human Rights: The Legitimacy of International Courts and Tribunals / J.P. Perez-Leon-Acevedo // Nordic Journal of Human Rights. – 2022. – № 40 (3). – Pp. 503-505.

6. Lutfiu, N. The International Court of Justice / N. Lutfiu, N. Pajaziti // International Journal of Religion. – 2024. – № 5 (5). – Pp. 298-307.

7. Afyare, A.А. The role of the international criminal court in global justice / A.А. Afyare // International Journal of Innovative Research and Scientific Studies. – 2025. – № 8 (9). – Pp. 397-403.

8. Аралбаева, А.А. Сексуальное насилие во время вооруженных конфликтов как преступление против человечества и геноцид / А.А. Аралбаева, К.М. Бишманов // Құқық қорғау органдары академиясының жаршысы. – 2024. – № 3 (33). – С. 127-139.