ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ НЕЙРОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАМАЛАУ ҚҰРАЛДАРЫ НЕГІЗІНДЕ ИНТЕРНЕТ-АЛАЯҚТАРДЫҢ ДИАЛОГТАРЫНА ҒЫЛЫМИПРАКТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ

Мақалада интернет-алаяқтардың диалогтары психолингвистика, нейролингвистикалық бағдарламалау және криминалистика тұрғысынан талданады. Зерттеудің өзектілігі ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін әлеуметтік инженерия әдістерімен жасалған киберқылмыстардың қарқынды өсуіне байланысты. Зерттеудің эмпирикалық базасын шабуылдаушылар мен Антиколл-орталық операторлары арасындағы телефон сөйлесулерінің 530 аудиожазбасы (жалпы ұзақтығы 105 сағаттан астам). Әдістемелік тұрғыдан жұмыс дискурстық талдауға, контенттік талдауға және құрылымдық-функционалдық тәсілге негізделген. Нәтижесінде негізгі манипуляциялық заңдылықтар анықталды: ресми мәртебеге еліктеу және кәсіби жаргон арқылы беделге негізделген ықпал ету стратегиялары; тегін ұсынысқа негізделген психологиялық триггерлер; SMS-кодтарды алу үшін рефрейминг әдістері; эмоциялық ауытқуларды басқару тәсілдері. Жәбірленушілерге қарсы тұру тәсілдері, яғни логикалық талдау, әзіл және абсурдқа дейін жеткізу тәсілі де бөлек талданады. Жасанды интеллект пен синтетикалық мазмұнды реттеудің шетелдік тәжірибесі қарастырылды (ЕО, Ұлыбритания, Сингапур, Қытай, Үндістан).

Азаматтарға, құқық қорғау органдарына, банктерге және цифрлық қауіпсіздік жүйелерін әзірлеушілерге арналған практикалық ұсынымдар тұжырымдалған.

1. Зотина, Е.В. Мошенничество с использованием информационно-телекоммуникационных технологий и приемов социальной инженерии: криминологическое исследование: автореф. дис. ... канд. юрид. наук: 5.1.4. Уголовно-правовые науки / Е.В. Зотина. – Казань, 2024. – 33 с.

2. Калиев, А.А. Отдельные аспекты расследования интернет-мошенничества / А.А.Калиев // Вестник Института законодательства и правовой информации РК. – 2025. – № 2. Том 80. – С. 294-301.

3. Кулакаева, А.Е. Оценка угроз мошенничества в мобильных телекоммуникационных сетях / А.Е. Кулакаева // Труды Карагандинского технического университета. – 2025. – № 3 (100). – С. 385-392.

4. Психологические аспекты противодействия телефонному мошенничеству в финансовой сфере: методические материалы / Авторы-составители: С.П. Баранцев, О.В. Медяник, Н.А. Низовских, О.А. Николаева. – Киров, Управление Министерства внутренних дел Российской Федерации по Кировской области области, 2024. – 60 с.

5. Полтаева, Е.А. Использование психологического воздействия рекламы в целях мошенничества / Е.А. Полтаева // Научные междисциплинарные исследования. – 2020. – № 3-2. – С. 42-47.

6. Тугай, Л.А. Психолингвистический подход к исследованию текстов мошеннического дискурса / Л.А. Тугай, А.А. Миронова // Вестник ЧелГУ. – 2024. – № 5 (487). – С. 107-113.

7. Миронова, А.А. Способы манипулирования как архетипическая схема в мошенническом дискурсе / А.А. Миронова, Л.А. Тугай // Этнопсихолингвистика. – 2025. – № 1 (20). – С. 42-59.

8. Тугай, Л.А. Мошеннический дискурс (перлокутивный эффект) / Л.А. Тугай // МНКО. – 2025. – № 1 (110). – С. 490-493.

9. Mitnick, K. The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security / K. Mitnick, S. William. – Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc., 2002. – 368 p.

10. Naz, A. A comprehensive survey on social engineering-based attacks on social networks / A. Naz, et al. // International Journal of Advanced and Applied Sciences. – 2024. – № 11. – Pp. 139-154.

11. Smanova, A.B. Deepfake technologies and social engineering in online fraud forms, mechanisms, and legal challenges / A.B. Smanova, A.Zh. Muratova, Sh.R. Zhumagulova // Вестник Евразийского национального университета имени Л.Н. Гумилева. Серия: Право. – 2025. – Т. 152. № 3. – С. 188-211.

12. Whittaker, J.M. Are fraud victims nothing more than animals? Critiquing the propagation of “pig butchering” (Sha Zhu Pan, 杀猪盘) / J.M. Whittaker, S. Lazarus, T. Corcoran // Journal of Economic Criminology. – 2024. – № 3. – 100052.

13. J. Taylor. Scam Yourself attacks: How social engineering is evolving [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.helpnetsecurity.com/2025/01/21/scam-yourself-attacks/ (дата обращения: 14.05.2026).

14. Purwadi, M. Exploring The Policy Crisis and Legal Accountability of Cybercrime Perpetrators Employing Social Engineering-Based Phishing Techniques / M. Purwadi, A. Jamaludin // Research Horizon. – 2025. – № 5 (3). – Pp. 797-806.

15. Filipova, I.A. Legal Regulation of Artificial Intelligence: Experience of China / I.A. Filipova // Journal of Digital Technologies and Law. – 2024. – Vol. 2. No. 1. – Pp. 46-73.

16. Tiwari, S. Social Engineering Attacks: Trends, Psychological Triggers, and AIdriven Prevention [Электронный ресурс] / S. Tiwari // Preprints 2025. – Режим доступа: https://doi.org/10.20944/preprints202510.0663.v1 (дата обращения: 14.05.2026).

17. Salahdine, F. Social Engineering Attacks: A Survey [Электронный ресурс] / F. Salahdine, N. Kaabouch // Future Internet. – 2019. – Режим доступа: https://doi.org/10.3390/fi11040089 (дата обращения: 14.05.2026).