ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СОТ ПРОЦЕСІНДЕГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ САРАПТАМАНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Мақала Қазақстан Республикасының сот жүйесінде экологиялық сараптаманы құқықтық қамтамасыз ету мәселелеріне арналған. Зерттеудің мақсаты сот ісін жүргізу барысында қолданылатын экологиялық сараптаманың құқықтық тетіктерін кешенді талдау және олардың тиімділігін арттыруға бағытталған құқықтық ұсыныстар әзірлеу болып табылады. Зерттеу барысында экологиялық сараптаманы құқықтық реттеу жүйесіндегі негізгі проблемалар анықталып, олардың сот тәжірибесіне әсері ғылыми тұрғыдан талданады. Атап айтқанда, нормативтік-құқықтық актілердің фрагментарлығы мен өзара үйлесімсіздігі, сарапшылардың кәсіби мәртебесі мен жауаптылығының жеткілікті деңгейде айқындалмауы, процестік нормалардың нақты регламенттелмеуі және тәуелсіз сараптама институтының институционалдық әлсіздігі негізгі мәселелер ретінде қарастырылады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы сот-экологиялық сараптаманы құқықтық реттеудің құрылымдық моделін әзірлеу және оны халықаралық тәжірибемен салыстырмалы талдау негізінде ұлттық құқықтық жүйені жетілдіру бағыттарын айқындауда көрініс табады. Зерттеу барысында жүйелі-құрылымдық, салыстырмалы-құқықтық және эмпирикалық әдістер қолданылып, шетел мемлекеттерінің тәжірибесі мен Қазақстанның сот практикасы салыстырмалы түрде талданады. Нәтижесінде сот-экологиялық сараптаманың тиімділігін арттыруға бағытталған нақты ұсыныстар тұжырымдалады: нормативтікқұқықтық базаны жүйелеу, сарапшылардың құқықтық мәртебесін нақтылау, кәсіби аттестация мен аккредиттеу тетіктерін жетілдіру, сараптаманың бірыңғай әдістемелік стандарттарын енгізу және сараптама процестерін цифрландыру. Ұсынылған шараларды іске асыру ғылыми негізделген сот шешімдерін қабылдауға, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және сот төрелігінің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

1. Чирухин, А.В. Экологическая экспертиза – механизм управления и охраны окружающей среды / А.В. Чирухин // Вестник Научно-исследовательского центра корпоративного права, управления и венчурного инвестирования Сыктывкарского государственного университета. – 2023. – Т. 3. – № 3. – С. 332-339.

2. Keller, H. The Use of Scientific Experts in Environmental Cases before the ECtHR / H. Keller, P. Ganesan // International and Comparative Law Quarterly. – 2024. – Vol. 73, No. 2. – Pp. 315-342.

3. Eliantonio, M. Access to Justice in Environmental Matters in the EU Legal Order / M. Eliantonio, J. Richelle // Common Market Law Review. – 2024. – Т. 61. № 1. – 45-78 б.

4. Абдолла, С. Становление и развитие судебной экспертизы в Республике Казахстан / С. Абдолла // Теория и практика судебной экспертизы. – 2020. – № 15 (1). – Pp. 126-132.

5. Бекжанов, Ж.Л. Организационно-правовое и научно-методическое обеспечение судебно-экологической экспертной деятельности в Республике Казахстан: автореф. дис. … канд. юрид. наук: спец. 12.00.12 / Ж.Л. Бекжанов. – Моск. гос. ун-т правосудия. – М., 2016. – 34 с.

6. Д.Ш. Мусина, С.Б. Акмолдаева. Судебно-экологическая экспертиза в РК, как один из факторов обеспечения экологической безопасности [Электрондық ресурс] – Айналыс режимі: https://polisia.kz/ru/sudebno-ekologicheskayaekspertiza (жүгінген күні: 30.06.2025).

7. Vernaza, G. Judicial expertise and its application to environmental crime in Ecuador / G. Vernaza // Espirales Revista Multidisciplinaria de investigación científica. – 2024. – № 8 (50). – Pp. 46-65.

8. Ю.И. Баева, Н.А. Черных. Актуальные проблемы проведения судебно-экологических исследований в России // Глобальная экологическая безопасность: актуальные проблемы права и практики. – 2018. – С. 58-65.

9. Михалева, Н.В. Организационно-правовые и методические проблемы судебно-экологической экспертизы в странах ЕАЭС / Н.В. Михалева // Теория и практика судебной экспертизы. – 2021. – Т. 16. № 2. – С. 122-129.

10. Бекжанов, Ж.Л. О классификации судебно-экологических экспертиз в Республике Казахстан / Ж.Л. Бекжанов // Теория и практика судебной экспертизы. – 2015. – № 12 (2(38)). – С. 168-171.