ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК АЙЫПТАУ: ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ РЕФОРМА МӘСЕЛЕЛЕРІ

Мақалада Қазақстан Республикасында мемлекеттік айыптауды қолдаудың институционалдық және процестік мәселелері жарыспалылық, кінәсіздік презумпциясы, процестік әділеттілік және адам құқықтарын қорғау қағидаттары тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты мемлекеттік айыптаушы мәртебесін және соттағы айыптау қызметінің ұйымдастырушылық негіздерін жетілдірудің ғылыми негізделген моделін әзірлеу болып табылады. Әдіснамалық негізін формальды-құқықтық, салыстырмалы-құқықтық және жүйелік әдістер, Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасын, шетелдік және посткеңестік мемлекеттердің тәжірибесі, халықаралық стандарттарды, сондай-ақ ғылыми және сараптамалық дереккөздерді талдау құрады. Қолданыстағы модель мемлекеттік айыптаушының объективті әрекет ету жөніндегі процестік міндетін оны жалпы прокуратура органдарының сатылы жүйесі ұйымдастырушылық бағыныштылықпен ұштастыратыны негізделеді. Зерттеу нәтижесінде келіспеушіліктерді алқалы түрде шешу тетігі, айыптау ұстанымын өзгерту рәсімінің жазбаша нысаны және айыптау бейімділігін төмендетуге бағытталған кепілдіктер жүйесі бар мамандандырылған мемлекеттік айыптаушылар вертикалін құру моделі ұсынылады.

1. Garg, A. A Dynamic Theory of Prosecutorial Roles in Adversarial Trials / A. Garg // Asian Journal of Law and Society. – 2024. – № 11 (2). – Pp. 152-177.

2. Green, B.A. Prosecutorial Neutrality / B.A. Green, F.C. Zacharias // Wisconsin Law Review. – 2004. – № 3. – Pp. 837-904.

3. Нубаева, Г.Г. Процессуальный дуализм и институциональные противоречия в статусе государственного обвинителя при уголовном судопроизводстве с участием присяжных заседателей: казахстанский опыт и глобальные тенденции / Г.Г. Нубаева, Ж.А. Құранбек // Құқық қорғау органдары академиясының жаршысы. – 2025. – № 4 (38). – С. 196-206.

4. Маханов, Т.Г. Отдельные аспекты участия прокурора в суде как стороны, поддерживающей обвинение и предлагающей наказание / Т.Г. Маханов, Д.Х. Найманова // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2025. – № 1 (35). – С. 192-202.

5. Tonry, M. Prosecutors and Politics in Comparative Perspective / M. Tonry // Crime and Justice. – 2012. – № 41 (1). – Pp. 1-33.

6. Soubise, L. Professional identity, legitimacy and managerialism at the Crown Prosecution Service / L. Soubise // Legal Studies. – 2023. – Vol. 43 (3). – Pp. 425-442.

7. Головко, Л.В. Государство и его уголовное судопроизводство: монография / Л.В. Головко. – М.: Издательский Дом «Городец», 2022. – 464 с.

8. Jackson, J.D. The effect of legal culture and proof in decisions to prosecute / J.D. Jackson // Law, Probability and Risk. – 2004. – № 3 (2). – Pp. 109-131.

9. Sepulveda, C. Structuring prosecutorial power / C. Sepulveda, J. Wilenmann // Legal Studies. – 2022. – № 42 (4). – Pp. 680-695.