ТЕРГЕУ ӘРЕКЕТТЕРІНЕ ҚАТЫСУШЫЛАРДЫҢ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫН БОЛЖАУДАҒЫ ЖАҒДАЯТТЫҚ-РӨЛДІК ТӘСІЛ

Мақалада уақыттың шектеулілігі және ақпараттың жеткіліксіздігі жағдайында жүзеге асырылатын тергеу қызметінің ерекшеліктері зерттеледі. Тергеу әрекеттеріне қатысушылардың мінез-құлқын алдын ала болжаудың қиындығы тактикалық қателіктерге әкеп соғуы және соның салдарынан тергеп-тексерудің нәтижелілігін төмендетуі мүмкін екені атап өтіледі. Зерттеудің мақсаты – жағдаяттық-рөлдік тәсілді психологиялық болжаудың тұжырымдамалық негізі ретінде ғылыми тұрғыдан негіздеу. Автор аталған тәсіл тұлғаның жекелеген белгілерін неғұрлым ірі құрылымдарға – болжау үшін маңызы бар рөлдерге біріктіру арқылы шамадан тыс ақпарат көлемін ықшамдауға мүмкіндік беретін тиімді эвристикалық құрал екенін негіздейді. Зерттеу барысында әзірленген рөлдік модельдеу алгоритмін қолдану интуитивтік әдістермен салыстырғанда қатысушының тергеп-тексеруге жәрдемдесуі немесе оған қарсы іс-қимыл жасауы жөніндегі болжамның дәлдігін едәуір арттыратыны туралы қорытынды жасалды. Зерттеудің негізгі тұжырымдары тергеу қателіктерін барынша азайту және тергеп-тексеруге қатысушыларға тактикалық ықпал етуді оңтайландыру мақсатында практикаға ғылыми негізделген болжамдық модельдерді енгізу қажеттігін көрсетеді.

1. Дьячкова, Ю.Е. Психологический прогноз поведения участников следственных действий при расследовании преступлений: дис. … канд. психол. наук: 19.00.06 / Ю.Е. Дьячкова. – Москва, 2004. – 277 c.

2. Салфеткин, Р.А. Психологический прогноз поведения участников следственных действий при расследовании преступлений: методы и практика / Р.А. Салфеткин // Аграрное и земельное право. – 2023. – № 7 (223). – С. 134-136.

3. Юридическая психология: учебник для студентов вузов, обучающихся по специальности «Юриспруденция» / [И.И. Аминов и др.]. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2012. – 415 с.

4. Дьячкова, Ю.Е. Юридическая психология. Психология предварительного расследования преступлений: конспект лекций / Ю.Е. Дьячкова. – Челябинск: Издательский центр ЮУрГУ, 2016. – 149 с.

5. Экман, П. Психология лжи. Обмани меня, если сможешь / П. Экман; [пер. с англ. Н. Исуповой и др.]. – Санкт-Петербург: Питер, 2021. – 384 с.

6. Kelley, H.H. Attribution Theory in Social Psychology / H.H. Kelley // Nebraska Symposium on Motivation / ed. by D. Levine. – Lincoln: University of Nebraska Press, 1967. – Vol. 15. – Pp. 192-238.

7. Pennington, N. Explaining the evidence: tests of the story model for juror decision making / N. Pennington, R. Hastie // Journal of Personality and Social Psychology. – 1992. – Vol. 62. – Pp. 189-206.

8. Агамиров, К.В. Проблемы юридического прогнозирования: методология, теория, практика: монография / К.В. Агамиров; под науч. ред. д.ю.н., проф. Р.В. Шагиевой. – М.: ЮРКОМПАНИ, 2015. – 408 с.

9. Feigenson, N. Jurors’ emotions and judgments of legal responsibility and blame: What does the experimental research tell us? / N. Feigenson // Emotion Review. – 2015. – № 8 (1). – Pp. 26-31.

10. Neuwirth, K. Peer and social influence on opinion expression: combining the theories of planned behavior and the spiral of silence / K. Neuwirth, E. Frederick // Communication Research. – 2004. – Vol. 31. – Pp. 669-703.

11. Tapp, J.L. Law, justice and the individual in society: psychological and legal issues / J.L. Tapp, F.J. Levine, (еds). – N.Y., 1977. – 471 p.

12. Замылин, Е.И. Криминалистическое прогнозирование в процессе обеспечения безопасности лиц, содействующих уголовному судопроизводству / Е.И. Замылин // Вестник Волгоградской академии МВД России. – 2009. – № 1 (8). – С. 40-47.

13. Vrij, A. Eliciting cues to deception and truth: What matters are the questions asked / A. Vrij, P.A. Granhag // Journal of Applied Research in Memory and Cognition. – 2012. – № 1 (2). – Pp. 110-117.

14. Хан, В.В. Презумпция невиновности как коррелят материальной истины / В.В. Хан // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2025. – № 1 (35). – С. 203-207.

15. Kleinberg, B. Measuring cognitive load in investigative interviews: New horizons / B. Kleinberg, G. Verschuere // Applied Cognitive Psychology. – 2021. – Vol. 35. No. 4. – Pp. 995-1007.

16. Hoog, C. Role-playing and behavioral profiling in forensic interviews: A contemporary review / C. Hoog, J. Alm // Psychiatry, Psychology and Law. – 2023. – Vol. 30. No. 2. – Pp. 215-231.