ТЕРРОРИЗМДІ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ОНЫҢ АЛДЫН АЛУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕГІ КӨШІ-ҚОН РЕЖИМІ: ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ (ІШКІ МЕМЛЕКЕТТІК) ТӘСІЛДЕР

Мақалада трансшекаралық қауіп-қатерлердің, соның ішінде халықаралық терроризмнің, заңсызкөші-қонныңжәнеұйымдасқанқылмыстыңкүшеюі жағдайындаұлттықжәнехалықаралыққауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі құралы ретінде заманауи көші-қон бақылау жүйелері талданады. Жеке тұлғаны сәйкестендіру, шекаралық бақылауды автоматтандыру және жалған құжаттарды пайдаланудың алдын алу үдерістеріндегі биометриялық технологиялардың рөліне ерекше назар аударылады. АҚШ, Еуропалық Одақ, Таяу Шығыс пен Орталық Азия елдерінің тәжірибесі салыстырмалы түрде қарастырылып, реттеу модельдеріндегі, орталықтандыру деңгейіндегі, сондай-ақ қауіпсіздік шаралары мен адам құқықтарын қорғау арасындағы арақатынастағы айырмашылықтар айқындалады. АҚШ үлгісінде ұлттық қауіпсіздік басымдығы, ЕО-да қауіпсіздік пен жеке құқықтардың теңгерімі, ал Таяу Шығыс пен Орталық Азия елдерінде күшейтілген мемлекеттік бақылау басым екені көрсетіледі. Қазақстанның көші-қон саясатын жетілдіру перспективаларына да ерекше мән беріліп, заманауи технологияларды құқықтық кепілдіктермен үйлестірудің маңыздылығы негізделеді. Биометриялық жүйелердің тиімділігі мемлекеттің институционалдық кемелдігіне, дербес деректерді қорғау деңгейіне және қоғамның мемлекеттік институттарға деген сеніміне тікелей байланысты екені тұжырымдалады.

1. P.L. Bergen. September 11 attacks. Encyclopedia Britannica [Электрондық ресурс] – Айналыс режимі: https://www.britannica.com/event/September-11-attacks (жүгінген күні: 08.01.2026).

2. Nutter, K. Theorizing migration policy: do political regimes matter? / K. Nutter, H. Tiolleb // Third World Quarterly. – 2022. – № 43 (7). – Рp. 1515-1530.

3. Oostveen, A. Automated border control: a comparative usability study at two european airports [Электрондық ресурс] / A. Oostveen, et al. // SSRN Electronic Journal. – 2014. – Айналыс режимі: https://www.researchgate.net/publication/262010046_Automated_Border_Control_A_Comparative_Usability_Study_at_Two_European_Airports (жүгінген күні: 08.01.2026).

4. Hartono, S.P. The evolution of the European union's aviation security policy and its implications for Indonesia / S.P. Hartono // Veritas et Justitia. – 2024. – № 10 (1). – Рp. 227-249.

5. Kaunert, C. The collective securitization of aviation in the European Union through association with terrorism / C. Kaunert, B. Callander, S. Leonard // Global affairs. – 2021. – № 5. – Рp. 669-686.

6. Lehtonen, P. Smart and secure borders through automated border controlsystems in the EU? The views of political stakeholders in the Member States / P. Lehtonen, P. Aalto // European security.– 2017. – Vol. 26. № 2. – Рp. 207-225.

7. Tsybulenko, E. Interpol / E. Tsybulenko, S. Suarez // International Conflict and Security Law. – 2022. – Pp. 673-691.

8. Gulzau. F. A “New Normal” for the Schengen Area. When, Where and Why Member States Reintroduce Temporary Border Controls? / F. Gulzau // Journal of Borderlands Studies. – 2023. – № 38 (5). – Pp. 785-803.

9. Ажибаев,М.Г.Вопросы привлечения лиц к ответственности за финансирование терроризма и экстремизма: правовые аспекты отечественного и международного законодательства / А.М. Ажибаев // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2022. – № 2 (24). – С. 16-21.

10. Байсеитова, А.Т. Международный опыт противодействия терроризму / А.Т. Байсеитова, О.Х. Смаилов // Journal of Actual Problems of Jurisprudence. – 2020. – № 2 (94). – С.135-141.