АЛҚАБИЛЕРДІҢ ҚАТЫСУЫМЕН ҚЫЛМЫСТЫҚ СОТ ІСІН ЖҮРГІЗУ КЕЗІНДЕ МЕМЛЕКЕТТІК АЙЫПТАУШЫ МӘРТЕБЕСІНДЕГІ ПРОЦЕСТІК ДУАЛИЗМ ЖӘНЕ ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ ҚАЙШЫЛЫҚТАР: ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ЖАҺАНДЫҚ ҮРДІСТЕР

Бұл мақалада Қазақстан Республикасындағы алқабилер қатысатын қылмыстық сот ісін жүргізудегі мемлекеттік айыптаушы функциясының екі жақты сипатының теориялық, құқықтық және практикалық аспектілері қарастырылады. Сот сатысындағы прокурордың қадағалау және айыптау функциялары арасындағы қайшылықтар талданады, бұл процестік теңгерімсіздікке әкеледі және мемлекеттік айыптау тиімділігін төмендетеді. Авторлар алқабилердің қатысуымен өтетін бәсекелестік сот ісін жүргізу жағдайында мемлекеттік айыптаушының айыптаушы және сонымен бірге заңдылықтың кепілі ретіндегі рөлдерінің араласуы әділ сот төрелігі қағидаттарына қайшы келетінін атап көрсетеді.

Мақалада Қазақстан Республикасының Конституциясының 58 және 83-баптары мен Қылмыстық-процестік кодекс нормаларының арақатынасына ерекше назар аударылады. «Прокурор» және «мемлекеттік айыптаушы» ұғымдарын заңнамалық деңгейде нақты ажырату қажеттілігі негізделіп, ҚПК-нің 7-бабына жаңа редакция ұсынылады.

Сонымен қатар, мақалада Ұлыбритания, АҚШ, Германия, Франция және посткеңестік мемлекеттердің құқықтық жүйелеріндегі қылмыстық қудалау үлгілеріне салыстырмалы-құқықтық талдау жасалған. Алқабилер сотында тараптардың объективтілігі мен тең құқықтылығын қамтамасыз етуге бағытталған институционалдық реформаның қажеттігі туралы қорытынды жасалады.

1. Кулибаева, Ж.Е. Правовой статус государственного обвинителя в уголовном процессе Республики Казахстан / Ж.Е. Кулибаева // Вестник Казахского национального университета имени аль-Фараби. Серия: Право. – 2014. – № 2. – С. 75-82.

2. Сагинтаев, К.Б. Обеспечение прав и свобод участников уголовного процесса прокурором / К.Б. Сагинтаев // Право и государство в Казахстане. – 2015. – № 3. – С. 90-100.

3. Кузнецов, М.И. Суд присяжных и процессуальный баланс: аналитический обзор / М.И. Кузнецов // Вестник юридической науки. – 2017. – № 3. – С. 39-41.

4. Кожамжаров, М.С. Прокурорская функция в судопроизводстве с участием присяжных заседателей / М.С. Кожамжаров // Уголовный процесс и криминология Казахстана. – 2017. – № 1. – С. 48-55.

5. Макишева, Л.А. Роль прокурора в уголовном процессе: казахстанский контекст и зарубежный опыт / Л.А. Макишева, И.В. Осыко // Вестник науки. – 2025. – № 5 (86). Том 3. – Научная статья № 61.

6. Абдуллин, А.Т. Процессуальные полномочия государственного обвинителя в уголовном судопроизводстве Республики Казахстан / А.Т. Абдуллин // Юрист. – 2012. – № 5. – С. 118-125.

7. Лебедев, Д.В. Состязательность и допустимость доказательств в уголовном процессе / Д.В. Лебедев. – М.: Норма, 2013. – 156 с.

8. Волков, А.Г. Институциональное разграничение ролей в уголовном процессе с участием присяжных заседателей / А.Г. Волков. – Екатеринбург: УрФУ, 2016. – 156 с.

9. Ashworth, A. The Criminal Process: An Evaluative Study / A. Ashworth. – Oxford: Oxford University Press, 2010. – 468 p.

10. Soubise, L. Professional identity, legitimacy and managerialism at the Crown Prosecution Service / L. Soubise // Legal Studies. – 2023. – № 43 (3). – Pp. 425-442.

11. D.W. Neubauer, H.F. Fradella. America's Courts and the Criminal Justice System [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://epdf.pub/americas-courts-and-the-criminal-justice-system-10thedition.html (дата обращения: 03.10.2025).

12. Garg, A. A Dynamic Theory of Prosecutorial Roles in Adversarial Trials / A. Garg // Asian Journal of Law and Society. – 2024. – № 11 (2). – Pp. 152-177.

13. B. Elsner, J. Peters. The Prosecution Service Function within the German Criminal Justice System. In: Coping with Overloaded Criminal Justice Systems. Springer, Berlin, Heidelberg, 2006. – Pp. 207-236.

14. Glaser, S. CJEU: Germany’s Public Prosecution Authorities Cannot be Regarded as a “Judicial Authority” with Regard to EAWs – The Truth or a Misconstrual of the Legal Reality? /s. Glaser, S. Hartmann // German Law Journal. – 2022. – № 23 (4). – Pp. 650-660.

15. Горюнов, В.Е. Роль прокурора в судебных стадиях уголовного процесса / В.Е. Горюнов, В.Н. Беленков // Правопорядок: история, теория, практика. – 2021. – № 3. – С. 119-124.

16. Е.Е. Полесникова. Перспективы введения института суда присяжных в Республике Беларусь // Молодость. Интеллект. Инициатива: мат-лы XI международ. науч.-практ. конф. – Витебск: ВГУ им. П.М. Машерова, 2023. – Т. 2. – С. 84-86.

17. Султанов, А.У. Роль государственного обвинителя в обеспечении законности в суде первой инстанции / А.У. Султанов // Юридическая наука и практика Узбекистана. – 2021. – № 2. – С. 58-63.

18. Джураев, Ш.Ш. О противоречиях в статусе прокурора в судебной стадии уголовного процесса / Ш.Ш. Джураев // Теория и практика современного права. – 2023. – № 4 (60). – С. 34-39.