ЦИФРЛЫҚ МЕНШІК ЖАҢА ДӘЛЕЛ РЕТІНДЕ: ҚАЗАҚСТАН КРИМИНАЛИСТИКАСЫНДАҒЫ ЦИФРЛЫҚ ОБЪЕКТІЛЕРДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Мақалада Қазақстан Республикасының цифрландыру жағдайында қылмыстарды тергеу және дәлелдемелік базаны қалыптастыру саласындағы цифрлық объектілердің құқықтық табиғаты мен олардың криминалистикалық маңызы қарастырылады. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Сот сараптамалары орталығының материалдары, сот және тергеу тәжірибелері, сондай-ақ нормативтік құқықтық актілер мен салыстырмалы-құқықтық зерттеулер талдау негізінде дәлелдемелік құралдардың жаңа санаты – цифрлық нысандардың қалыптасуы негізделеді. Зерттеу нәтижесінде цифрлық нысандар (электрондық құжаттар, блокчейн жазбалары, NFT, токендендірілген активтер және басқалар) меншік белгілеріне ие екені және қылмыстық іс жүргізуде дербес дәлелдемелік ақпарат көзі бола алатыны анықталды. Арнайы назар Қазақстандағы цифрлық дәлелдемелермен жұмыс істеу тәжірибесін профессор Г. Уокер ұсынған цифрлық объектілерді тану және бағалау жөніндегі халықаралық тәсілдермен салыстыруға аударылған. Авторлар қазақстандық цифрлық құқық моделінің цифрлық меншік пен цифрлық дәлелдемелерді іс жүзінде мойындау бағытымен дамып келе жатқанын атап өтеді. Мақалада заңнаманы одан әрі жетілдірудің негізгі бағыттары ұсынылады: Қазақстан Республикасы қылмыстық-процестік кодексiне «цифрлық нысан» ұғымын енгізу, цифрлық іздерді криминалистикалық зерттеу әдістемесін әзірлеу және цифрлық дәлелдемелермен жұмыс істеудің ұлттық стандарттарын қалыптастыру. Зерттеу цифрлық құқық пен криминалистиканың одан әрі интеграциясының тұжырымдамалық негіздерін қалыптастыру арқылы олар бойынша ұлттық доктринаның дамуына үлес қосады.

1. Mason, S., Seng, D. (Eds.). Electronic Evidence and Electronic Signatures. – 5th ed. – London: University of London Press, 2021 [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://doi.org/10.5204/lthj.3692 (дата обращения: 06.11.2025).

2. Брянская, Е.В. О вещественных доказательствах в уголовном судопроизводстве / Е.В. Брянская // Сибирский юридический вестник. – 2013. – № 2 (61). – С. 86-91.

3. Пастухов, П.С. Электронное вещественное доказательство в уголовном судопроизводстве / П.С. Пастухов // Вестник Томского государственного университета. – 2015. – № 396. – С. 149153.

4. Карташов, И.И. Цифровая информация в уголовно-процессуальном доказывании: понятие и свойства / И.И. Карташов, О.А. Лесников // Наука. Общество. Государство. – 2020. – Т. 8. № 4. – С. 73-82.

5. Серімбетов, Н.Н. Особенности осмотра, изъятия и хранения информации в системах облачного хранения при производстве расследования: дис. … м-ра юрид. наук / Н.Н. Серімбетов. – Косшы, 2024. – 98 с.

6. Сейтенов, К.К. Цифровой суверенитет как правовая категория: между государственной юрисдикцией и властью цифровых платформ / К.К. Сейтенов, М.Б. Садыков // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2025. – № 3 (37). – С. 26-33.

7. Bodle, R. Law, Code, and the Blockchain: How Code Becomes Law / R. Bodle // Yale Journal of Law & Technology. – 2018. – Vol. 20. № 1. – Pp. 25-63.

8. Walker, G.A. Digital Property Law: New Structure and New Reconciliation [Электронный ресурс] / G.A. Walker // The International Lawyer. – 2022. – Vol. 55. № 2. – Режим доступа: https://www.americanbar.org/groups/international_law/resources/international-lawyer/55-2/digital-propertylaw-new-structure-new-reconciliation/ (дата обращения: 06.11.2025).

9. Черецких, А.В. Цифровые (электронные) доказательства в уголовном судопроизводстве / А.В. Черецких // Правопорядок: история, теория, практика. – 2023. – № 4 (39). – С. 110-117.

10. Lessig, L. Code and Other Laws of Cyberspace / L. Lessig. – New York: Basic Books, 1999. – 320 p.