БІЛІМ БЕРУ МЕКЕМЕЛЕРІНДЕ БУЛЛИНГТІҢ АЛДЫН АЛУ БОЙЫНША ОТАНДЫҚ ЖӘНЕ ШЕТЕЛДІК ТӘСІЛДЕРДІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУЫ: ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК АСПЕКТІЛЕР

Бұл мақалада шетел және Қазақстан оқу орындарында буллингке қарсы күресудің әртүрлі тәсілдері қарастырылады. Буллинг және кибербуллинг ұғымдары Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болды. Технологиялардың дамуына байланысты қазіргі мектептердегі қудалау тек тікелей ғана емес, сонымен қатар құрылғылар мен гаджеттерді қолдану арқылы жанама түрде де жүзеге асырылады. Кибербуллинг те оқушылардың психикалық денсаулығына буллинг сияқты қауіпті. Оқу орындарындағы қудалаудың салдары әртүрлі болуы мүмкін, оның ішінде адамның өзін-өзі өлтіруге дейін жеткізу сияқты ауыр жағдайлар да кездеседі. Қазақстанда жасөспірімдер арасындағы суицид жағдайларының азаю үрдісі байқалмағандықтан, біз еліміздің барлық оқу орындарында зорлық-зомбылыққа қарсы күрес бойынша заңнамалық және бағдарламалық шаралар қабылдауды ұсынамыз.

1. Kelly, E.V. A novel approach to tackling bullying in schools: personality-targeted intervention for adolescent victims and bullies in Australia / E.V. Kelly, et al. // Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry. – 2020. – Vol. 59. № 4. – Pp. 508-518.e2.

2. Peng, Z. A pilot intervention study on bullying prevention among junior high school students in Shantou, China / Z. Peng, et al. // BMC Public Health. – 2022. – Vol. 22. № 262. – Pp. 1-9.

3. Gaffney, H. What works in anti-bullying programs? Analysis of effective intervention components / H. Gaffney, M.M. Ttofi, D.P. Farrington // Journal of School Psychology. – 2021. – Vol. 85. № 142. – Pp. 37-56.

4. Riordan, D.V. The scapegoat mechanism in human evolution: an analysis of René Girard’s hypothesis on the process of hominization / D.V. Riordan // Biological Theory. – 2021. – Vol. 16. № 4. – Pp. 242-256.

5. Olweus, D. Bullying at School: Basic Facts and Effects of a School Based Intervention Program / D. Olweus // Journal of Child Psychology and Psychiatry. – 1994. – № 35 (7). – Pp. 1171-1190.

6. Kidwai, I. Analysis of the content of school anti-bullying policy in England: signs of progress / I. Kidwai, P.K. Smith // Educational Psychology in Practice. – 2023. – № 40 (1). – Pp. 1-16.

7. Gaffney, H. Effectiveness of school-based to reduce bullying perpetration and victimization: An updated systematic review and meta-analysis / H. Gaffney, M. Ttofi, D. Farrington // Campbell Syst Rev. – 2021. – № 17 (2). – e1143. .

8. Pepler, D. Promoting relationships and eliminating violence in Canada / D. Pepler, W. Craig // International Journal of Behavioral Development. – 2011. – № 35 (5). – Pp. 389-397.

9. J. Zwaan, C.M. Jonker, V. Dignum. Corpus-Based Validation of a Dialogue Model for Social Support // Conference: Proceedings of the 24th Benelux Conference on Artificial Intelligence, 2012. – Pp. 258-265.

10. Cederborg, A.-Ch. Research Expanding Current Understandings of Bullying in Sweden / A.-

11. Антибуллинговые программы стартуют с сентября в школах Казахстана [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://er10.kz/read/it-novosti/ antibullingovye-programmy-startujut-s-sentjabrja-v-shkolah-kazahstana/?utm_source=chatgpt.com (дата обращения: 28.05.2025).Ch. Cederborg, K.R. Sylwander, K.A. Blom // Pensamiento Psicológico. – 2016. – Vol. 14. № 1. – Pp. 131-146.

12. Yoneyama, Sh. Theorizing School Bullying: Insights from Japan /sh. Yoneyama // Confero Essays on Education Philosophy and Politics. – 2015. – № 3 (2). – Pp. 1-37.

13. Klein, R. Sexual violence on US college campuses: history and challenges / R. Klein // Gender Based Violence in University Communities. – 2018. – Pp. 63-82.

14. Еринбетова, Л.К. Современное состояние преступности среди детей и молодежи Казахстана / Л.К. Еринбетова, А.Н. Кулажанова // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2024. – № 2 (32). – С. 115-125.