ЦИФРЛЫҚ ЕГЕМЕНДІК ҚҰҚЫҚТЫҚ КАТЕГОРИЯ РЕТІНДЕ: МЕМЛЕКЕТТІК ЮРИСДИКЦИЯ МЕН ЦИФРЛЫҚ ПЛАТФОРМАЛАРДЫҢ БИЛІГІ АРАСЫНДА

Жаһандық цифрлық тәртіпті өзгерту және трансұлттық платформалардың ықпалын күшейту жағдайында мемлекеттік егемендік туралы дәстүрлі идеялар айтарлықтай қайта қаралуда. Мақалада цифрлық егемендік мемлекеттік юрисдикция мен жеке платформалық биліктің қиылысында пайда болатын құқықтық категория ретінде қарастырылады. Авторлар сандық егемендікті құқықтық реттеудің үш саласының объективі арқылы талдайтын сараланған тәсілді ұсынады: аумақтық, желілік және алгоритмдік. Еуропалық Одақтың, Америка Құрама Штаттарының, сондай-ақ Жаһандық Оңтүстік – Үндістан, Бразилия, Қазақстан және Малайзия елдерінің нормативтік автономияны қалыптастыруға және цифрлық ағындарды бақылауға әртүрлі тәсілдерді көрсететін құқықтық модельдері қарастырылуда. Егемендікті цифрлық субъектілердің нормативтік есептілігін, алгоритмдік жүйелердің транспаренттілігін қамтамасыз етуге және бірлескен реттеу тетіктерін дамытуға бағытталған икемді және функционалды құқықтық құрылым ретінде қайта қарау қажеттілігі негізделеді. Қорытындылай келе, бытыраңқы нормативтік орта және мемлекеттік және корпоративтік мүдделер арасындағы өсіп келе жатқан бәсекелестік жағдайында цифрлық егемендікті құқықтық нақтылау бағыттары ұсынылды.

1. Mueller, M.L. Against Sovereignty in Cyberspace / M.L. Mueller // International Studies Review. – 2020. – Vol. 22, no. 4. – Pp. 779-801.

2. De Gregorio, G. The Rise of Digital Constitutionalism in the European Union / G. De Gregorio // International Journal of Constitutional Law. – 2021. – Vol. 19, no. 1. – Pp. 41-70.

3. Robles‑Carrillo, M. Sovereignty vs Digital Sovereignty: A Critical Overview / M. Robles‑Carrillo // Journal of Digital Technologies and Law. – 2023. – Vol. 1, no. 3. – Pp. 673-689.

4. Belli, L. BRICS countries to build digital sovereignty / L. Belli // CyberBRICS: Cybersecurity regulations in the BRICS countries. – Cham: Springer International Publishing, 2021. – Pp. 271-280.

5. Jansen, B. Pushing boundaries: An empirical view on the digital sovereignty of six governments in the midst of geopolitical tensions / B. Jansen, et al. // Government Information Quarterly. – 2023. – Т. 40. № 4. – Pp. 101862.

6. Wu, E. Sovereignty and data localization / E. Wu. – Belfer Center for Science and International Affairs; Harvard Kennedy School: Cambridge, MA, USA, 2021. – 34 p.

7. Pohle, J. Digital sovereignty / J. Pohle, T. Thiel // Internet Policy Review. Alexander von Humboldt Institute for Internet and Society, Berlin. – 2020. – Vol. 9. № 4. – Pp. 1-19.

8. Fratini, S. Digital sovereignty: A descriptive analysis and a critical evaluation of existing models / S. Fratini, et al. // Digital Society. – 2024. – Т. 3. № 3. – Pp. 1-27.

9. Wischmeyer, T. Artificial intelligence and transparency: opening the black box // Regulating artificial intelligence / T. Wischmeyer // Cham: Springer International Publishing, 2019. – Pp. 75-101.

10. Zalnieriute, M. The rule of law and automation of government decision-making / M. Zalnieriute, L.B. Moses, G. Williams // The Modern Law Review. – 2019. – Т. 82. № 3. – Pp. 425-455.

11. Yeung, K. Algorithmic regulation: A critical interrogation / K. Yeung // Regulation & governance. – 2018. – Т. 12. № 4. – Pp. 505-523.

12. Edler, J. Technology sovereignty as an emerging frame for innovation policy. Defining rationales, ends and means / J. Edler, et al. // Research Policy. – 2023. – Т. 52. № 6. – Pp. 104765.

13. Srivastava, S. Ai, global governance, and digital sovereignty / S. Srivastava, J. Bullock // arXiv preprint arXiv:2410.17481. – 2024. – Pp. 1-20.

14. Baldoni, R. Sovereignty in the digital era: The quest for continuous access to dependable technological capabilities / R. Baldoni, G. Di Luna // IEEE Security & Privacy. – 2025. – Т. 23. № 1. – Pp. 91-96.

15. Kosseff, J. The twenty-six words that created the Internet / J. Kosseff. – Cornell University Press, 2019. – 328 p.

16. Mitchell, A.D. Cloud services and government digital sovereignty in Australia and beyond / A.D. Mitchell, T. Samlidis // International Journal of Law and Information Technology. – 2021. – Т. 29. № 4. – Pp. 364-394.

17. Celeste, E. Digital sovereignty in the EU: challenges and future perspectives / E. Celeste // Data protection beyond borders: Transatlantic perspectives on extraterritoriality and sovereignty. – 2021. – Pp. 211-228.

18. George, A.S. Indian Own Browser: A Step Towards Digital Sovereignty / A.S. George, T. Baskar // Partners Universal International Innovation Journal. – 2025. – Т. 3. № 2. – Pp. 1-17.