ҚЫЛМЫС ҚҰРБАНДАРЫНА ЗИЯНДЫ ӨТЕУДІҢ ЗАМАНАУИ ТӘСІЛДЕРІ: АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫН ҚОРҒАУ КОНТЕКСТІНДЕГІ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Мақалада қылмыстық құқық бұзушылықтан келтірілген зиянды өтеу саласындағы қолданыстағы заңнамаға шолу жасалды.

«Жәбірленушілерге өтемақы қоры туралы» Заңның қабылдануымен Қазақстанда қылмыстардан зардап шеккен адамдарға мемлекеттік өтемақы төлеу мүмкіндігі іске асырылды.

Заңың жағымды аспектілеріне қарамастан, оның төлемдерге үміткер адамдар тобының шектеулігімен және өтемақы мөлшерінінің төмен болуына, яғни кейбір жағдайларда медициналық шығындарды өтеуді қамтамасыз етпейтіндігімен байланысты бірқатар кемшіліктер бар.

Зерттеудің мақсаты – жәбірленушілерге мемлекеттік өтемақы төлеудің қолданыстағы механизмінің тиімділігін бағалау және оны жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу.

Аталған мақсатқа қол жеткізу үшін жұмыста Жәбірленушілерге өтемақы қорының бюджетіне әсерін бағалай отырып, төлемдердің мөлшерін үлкейту қажеттілігін негіздейтін құқықтық және әлеуметтік факторларды талдау, сондай-ақ мемлекеттік өтемақы алуға үміткер тұлғалар тобын кеңейтуді негіздеумен байланысты міндеттер қойылған.

Мақалада мемлекеттік өтемақының қолданыстағы моделін жаңғыртуды қолдайтын дәлелдер келтірілген, сондай-ақ жәбірленушілердің құқықтарын қорғау кепілдіктерін нығайту және зиянды өтеу тетіктерінің қолжетімділігін арттыру контекстінде ұсынылған шешімдердің әлеуетті тиімділігіне баға берілген.

1. Бектенов, А.Е. Фонд компенсации потерпевшим: недостатки и преимущества / А.Е. Бектенов, Н.Н. Омарова // Вестник Института законодательства и правовой информации Республики Казахстан. – 2021. – № 2 (65). – С. 142-150.

2. Квашис, В.Е. Зарубежное законодательство и практика защиты жертв преступлений / В.Е. Квашис, Л.В. Вавилова. – М.: ВНИИ МВД России, 1996. – 124 с.

3. Зиманов, С.З. Обозрение и особенности законодательной деятельности казахских ханов / Древний мир права казахов: материалы, документы и исследования. Т. 4 из 10 Т. / Руководитель программы: С.З. Зиманов. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 552 с.

4. Биебаева, А.Ә. Жәбірленушілерге өтемақы жүйесіндегі мәжбүрлі төлем және оның құқықтық табиғаты хақында / А.Ә. Биебаева, А.М. Калгужинова // Право и Государство. – 2021. – № 4 (93). – С. 100-112.

5. Miers, D. Victims, Criminal Justice and State Compensation [Электронный ресурс] / D. Miers //societies. – 2019. – № 9 (2):29. – Режим доступа: https://www.researchgate.net/publication/332635885_Victims_Criminal_Justice_and_State_Compensation (дата обращения: 02.12.2025).

6. Ермолов, А.С. Основные принципы диагностики и лечения тяжелой сочетанной травмы // 50 лекций по хирургии: сб. – М.: Медиа Медика, 2003. – С. 109-112.

7. Минасов, Б.Ш. Карта реабилитации как эффективный инструмент восстановительного лечения при сочетанных травмах / Б.Ш. Минасов, Н.В. Афанасьева // Медико-социальные проблемы инвалидности. – 2017. – № 2. – С. 96-99.

8. Goldscheid, J. Crime victim compensation in a post-9/11 world / J. Goldscheid // Tul. L. Rev. – 2004. – Т. 79. – С. 167-233.

9. McGillis, D. Compensating victims of crime: An analysis of American programs / D. McGillis, P. Smith. – Washington, DC: National Institute of Justice, 1983. – 218 c.

10. Алиева, П.Х. К вопросу о Фонде компенсации потерпевшим от преступления сквозь призму зарубежного опыта / П.Х. Алиева // Власть Закона. – 2023. – № 1 (53). – С. 132-139.

11. Сабитова, А.А. Возмещение вреда, причиненного здоровью гражданина / А.А. Сабитова // Вестник Казахстанско-Американского Свободного Университета. – 2023. – № 4 (38). – С. 124-130.

12. Harr, J.S. Constitutional Law and the Criminal Justice System; 4th ed. / J.S. Harr, K.M. Hess. – Hardcover, 2008. – 421 p.