ЖОҒАРЫ ТЕХНОЛОГИЯЛАР САЛАСЫНДАҒЫ ҚЫЛМЫСКЕР ТҰЛҒАСЫ: КРИМИНОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТ

Қоғамның жедел цифрлануы жағдайында киберқылмыс заманауи қылмыстың ерекше түрі ретінде айқындалып отыр. Ол жоғары латенттілікпен, трансұлттық сипатымен және қарқынды дамуымен ерекшеленеді. Бұл мақала криминология тұрғысынан киберқылмыскердің тұлғасын зерттеуге арналған және құқық бұзушылардың негізгі әлеуметтік-демографиялық, психологиялық және мотивациялық сипаттамаларын айқындауға бағытталған. Жұмыста кибералаяқтар, хактивистер, кибертеррористер мен инсайдерлерді қоса алғандағы киберқылмыскерлердің негізгі түрлері қарастырылады. Қазақстан Республикасының статистикалық деректерін талдау құқық бұзушылардың жас ерекшеліктері мен кәсіби бейінін, сондай-ақ цифрлық экономика жағдайында олардың трансформациялану үрдістерін анықтауға мүмкіндік берді. Инсайдерлердің рөлі мен ұйымдасқан киберқылмыстық топтардың қызметіне ерекше назар аударылды. Киберқылмысқа қарсы іс-қимылдың тиімділігін арттыру үшін криминологиялық тәсілдерді бейімдеу және киберқылмыскерлердің тиімді типологиясын әзірлеу қажеттігі туралы қорытынды жасалды.

1. Омарова, А.Б. К понятию личности преступника преступлений в сфере компьютерной информации / А.Б. Омарова, Ш.Б. Маликова // Вестник КазНУ. Серия: юридическая. – 2016. – № 3 (79). – С. 293-297.

2. Canudo, M. Differentiating Hackers and Hacker Types: the Role of Self-Control, Personality and Motivations / M. Canudo, et al. – 2025. – 64 p.

3. Manne, К. Inside the mind of a hacker. – 2020 [Электронный ресурс] – Режим доступа: https://www.buffalo.edu/news/news-releases.host.html/content/shared/mgt/news/inside-mind-hacker.detail.html (дата обращения: 30.09.2025).

4. Bartko, R. Hackers in duty of cyberterrorism / R. Bartko, R. Kelemen // Journal of Infrastructure, Policy and Development. – 2025. – № 9 (2). – 10979.

5. Ерболатов, Е.Е. Баланс цифровизации и защиты персональных данных: казахстанский кейс / Е.Е. Ерболатов, С.Қ. Жетпісов // Құқық қорғау органдары академиясының Жаршысы. – 2024. – № 34 (4). – С. 26-34.

6. Овчинский, В.С. Криминология цифрового мира: учебник для магистратуры / В.С. Овчинский. – М.: Норма ИНФРА, 2019. – 352 с.

7. Трунцевский, Ю.В. Киберпреступления в корпоративной среде: риски, оценка и меры предупреждения / Ю.В. Трунцевский // Российский следователь. – 2014. – № 21. – С. 19-22.

8. Bachmann, M. The Risk Propensity Computer Hackers and Rationality / M. Bachmann // International Journal of Cyber Criminology. – 2010. – Vol. 4. Issue 1. – Pp. 643-656.